شهاب عنبران  shahab anbaran عانبان شهاب

فرقان عزیز، شما ممکن است بعد از خواندن نظریات من؛ سئوال خود را اینگونه تغییر بدهید: آقای حبیبی اگر فرض کنیم که این واژه تالشی و یا از آن ِ زبان خواهر تالشی، یعنی پهلوی باشد؛ ولی به هر دلیلی به عنوان واژه ای پهلوی یا تالشی، ثبت نشده باشد؛ آنوقت تفسیر شما در باب آن چگونه است؟

جواب: اگر من سد در سد می دانستم که این واژه پهلوی و یا تالشی است؛ آنوقت تفسیر من در باب اش اینگونه می بود: این واژه ی دو بخشی مثلاً پهلوی و تالشی، به احتمال قوی اندکی تلخیص شده است.

با این حساب، اصل واژه باید از دو واژه ی پهلوی انبار + خون، تشکیل شده باشد. انبار یعنی ذخیره گاه. و خئون پهلوی معانی گوناگونی دارد. از خون رگ بدن انسان و جانوران گرفته تا کان و چشمه معنی می دهد. این واژه در تالشی خون، و خونی و هونی است. در کردی کان و کانی نیز گفته می شود. کانی همان هونی یا خونی تالشی است. از این واژه + سر، در کردی اسم مردانه نیز ساخته می شود. که معنی سر چشمه، یعنی پاکترین نقطه ی آب را می دهد. این نام مردانه ی کردی، یعنی سرکان، در بعضی نقاط ترکیه به چشم می خورَد.

پس اگر تصور کنیم که این واژه ی مرکب تالشی و یا حد اقل از زبان خواهر یعنی پهلوی است، آنوقت، اصل وآژه باید انبار خون یا هنبار خون، یا انبار خونی یا هنبار خونی، باشد. جالب است که در پهلوی نیز گاه، واژه ها مثل خموار و هموار، یا هونی و خونی تالشی، تلفظ دو یا چند گانه دارند. چنانکه انبار در پهلوی، هم اَنبار است، و هم هَنبار.

باری، آنوقت می شد این واژه ی مرکب را اینگونه معنی کرد: جای بسته و قلعه، که انبار کالا و هم خون یعنی کان، یعنی معدن، و یا چشمه ی آب بوده. یعنی مکانی که هم محل ذخیره ی کالا، و هم محل در آمدن چشمه ی آب، و محل امنی بوده برای زندگی مردم در برابر یورش خارجی.
پس اگر فرض ما درست باشد. یعنی این واژه پهلوی و در نتیجه تالشی باشد؛ معنی اش: محل بسته و امنی است که هم درای انبار کالا و ذخیره گاه غذا است؛ و هم توی آن قلعه خون یا خونی، یعنی چشمه دارد1. یعنی دیگر حتی برای آوردن آب نیز مردم ناچار نیستند از قلعه بیرون بروند و خطر کنند.
باز تکرار می کنم: اگر این واژه پهلوی، تالشی، کردی، سمنانی، و یا تاتی باشد، تفسیرش این است که در بالا آمد.

 

من واژه هایی را که می شکافم، قبل از هر چیز تلاش می کنم بدانم که از کدام گروه زبانی هستند، و با چه قاعده ای ساخته شده اند. در این صورت چون دیگر تردیدی به خانواده ی واژه ندارم، با جرأت پی اش می روم. چنانکه من سال ها با واژه ی بیل و آستارا و ... زیستم. حتی سال ها در باب واژه ی آستارا تحیلی غلط داشتم. با اینکه سد در سد می دانستم که این واژه ی کهن ایرانی، تالشی و پهلوی است2. در آغاز فکر می کردم آستارا، آسته راه؛ یا آهسته راه، است. یعنی راهی که به آهستگی باید درش حرکت کنی؛ چون سنگلاخ است و پر پیچ و خطرناک. ولی دیر تر وقتی با گویش آستارایی آشنا شدم، دیدم که اصل این واژه اَستَر رو است، که در گویش آستارایی، اَ به آ تبدیل شده. و اَستَر رو یعنی همان راه سنگلاخی پر پیچ و خطرناک که رفتن در آن، کار اسب و خر نیست. بلکه کار اَستَر، است. و این نام قبل از اینکه به شهر امروزی آستارا مربوط باشد، به راهی مربوط است که از آستارا آغاز می شود؛ و یا از آن سو - از سوی اردبیل - به آستارا ختم می گردد.
قدیما که تازه اتوبوس مد شده بود؛ خیلی ها اول بار که با اتوبوس از آن راه می گذشتند، وصیت نامه نیز می نوشتند.

زیر نویس 1 - تالش ها به خونی و هونی - چشمه ی پر آب -، گاه، خون نیز می گویند. مانند ییلاق خون در ماسال.

2 - واژه ی کهن ایرانی و پهلوی اَستَر، در تالشی ماسالی دیگر منسوخ شده است. ماسالی ها به جای این واژه، معادل ترکی آن یعنی قاطر را بکار می برند. این واژه اما در مناطق تات نشین استان اردبیل هنوز حفظ شده. مثلاً مردم شهر کهن ایرانی کلور، اَستَر را هنوز بکار می برند

 

و باز چند کلمه در باب نام واژه ی انباخون1.
این نام می تواند تلخیص هم نشده باشد. زیرا در بعضی زبان ها و گویش های ایرانی، واژه ها کوتاهتر تلفظ می شوند. البته کوتاه تلفظ شدن، همیشه دلیل بر کوتاهتر بودن آن واژه نیست. بلکه در بعضی زبانهای ایرانی و هم در زبان آلمانی بعضی حروف تلفظ نمی شود؛ ولی نوشته می شود. مثلاً در آلمانی حرف ر یا اِر، در آخر واژه اِر تلفظ نمی شود. با این تفاوت که آلمانی واژه را کامل می نویسد؛ اما ناکامل تلفظ اش می کند.
یعنی اگر آلمانی بخواهد بنویسد سَ وَ لون = سبلان، آن را کامل می نویسد. یعنی می نویسد: سَر وَر لُون؛ ولی سَ وَ لُون، می خواندش. اما ما تالش ها چون زبان نوشتاری نداشته ایم؛ حالا یک نفر از اهالی تالش شمالی که می خواهد بنویسد سَر، آن را سَ، می نویسد. زیرا، تصوری چنین دارد که این واژه را کامل نوشته. در حالی که تصورش غلط است.
چرا؟
برای اینکه او عادات اجداد خود در هنگام تلفظ واژه ها را دیگر نمی شناسد.
یعنی دیگر نمی داند که اجدادش بعضی حروف، از جمله حرف ر یعنی همان اِر، را آگاهانه تلفظ نمی کردند. ولی از حضور آن حرف در واژه با خبر بودند. بخشی از این مردم بخاطر مشکل داشتن در هنگام تلفظ ر یا اِر، در آخر واژه آن را به آ تبدیل می کردند. یکی از دلایل اش این بود که توان تلفظ آن را نداشتند و ندارند. چنانکه بخش بزرگی از مردم آلمان دیگر نمی توانند ر را روشن تلفظ کنند. پس، در آخر واژه صدای تلفظ اش را تغیر می دهند. ولی در آغاز و وسط واژه آن را با صدای غ تلفظ می کنند. همانطور که پیشتر نوشتم؛ فقط فرق آلمانی با مردم ما این است که آلمانی همه ی حروف واژه را می شناسد؛ پس، همه ی حروف واژه را هنگام نوشتن می نویسد. اما به رسم اجداد خود، یعنی با حروف خواری؛ تلفظ اش می کند. یعنی مثلاً می نویسد بار، ولی با، می خوانَدَش.

 

زیر نویس 1 - پس، واژه ی انباخون، اگر تالشی باشد. شکل تلفظ شمالی اش، همین است که نوشته می شود. با این تفاوت که آنچه نوشته می شود، تلفظ واژه است، و نه همه ی شکل واژه. همه ی شکل اش، اَنبار خون، یا هَنبار خون است. یعنی انبار و چشمه و کان، در یک مکان. یعنی جای بسته ای که همه چیزش همان تو قرار دارد. یعنی جا یا قلعه ی بسته، اما خود کفا؛ حتی از نظر آب. یعنی قلعه ای که هون یا خون یا هونی و یا خونی آن، یعنی چشمه اش نیز در داخل آن هست.
در ضمن این واژه را که شما انباحون، نیز نوشته اید، درست است. گرچه در لغت نامه ها؛ عموماً انباخون، می نویسند. البته درست تر این است که انباهون نوشته شود.

و همه ی این تفاسیر در صورتی درست است که این واژه از زبان کهن ایرانی پهلوی و یا یکی از زبان های خواهر آن، مانند سیستانی، سغدی، سمنانی، تاتی استان اردبیل، تالشی، لری، کردی و ... باشد. یعنی از آن ِ زبانهای غیر ایرانی، مانند سامی، ترکی و ... نباشد.